Unieważnienie całkowicie spłaconego kredytu – TSUE i SN potwierdzają prawo konsumenta

Wstęp – mit o zamkniętej drodze po spłacie kredytu

Wielu kredytobiorców, którzy w przeszłości zaciągnęli kredyt hipoteczny lub konsumencki, zakłada, że po całkowitej spłacie zobowiązania ich możliwości prawne w zakresie dochodzenia roszczeń wobec banku są zamknięte. To częsty mit, który – w świetle najnowszego orzecznictwa – nie znajduje oparcia w prawie. Zarówno Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), jak i Sąd Najwyższy (SN) potwierdziły, że możliwe jest żądanie stwierdzenia nieważności umowy kredytowej, nawet jeśli została ona w całości wykonana.

Taka możliwość ma kluczowe znaczenie m.in. dla osób, które spłaciły tzw. kredyty frankowe, kredyty indeksowane lub denominowane do walut obcych, a także inne umowy zawierające niedozwolone postanowienia (klauzule abuzywne).

Podstawy prawne unieważnienia spłaconego kredytu

1. Dyrektywa 93/13/EWG

Dyrektywa Rady 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia, aby klauzule abuzywne nie wiązały konsumenta. Dyrektywa nie przewiduje żadnego ograniczenia czasowego co do możliwości powoływania się na abuzywność postanowień – ochrona trwa przez cały okres obowiązywania umowy i może być skutecznie podnoszona również po jej wykonaniu.

2. Kodeks cywilny

Zgodnie z art. 58 § 1 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna. Jeżeli umowa kredytowa jest dotknięta nieważnością bezwzględną – np. wskutek zastosowania klauzul sprzecznych z dobrymi obyczajami i rażąco naruszających interes konsumenta – nieważność ta istnieje od samego początku (ex tunc) i nie ulega przedawnieniu.

TSUE – ochrona także po spłacie

Wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15

Trybunał podkreślił, że ochrona konsumenta przed nieuczciwymi warunkami ma charakter bezwzględny i nie może być ograniczona wyłącznie do okresu trwania umowy.

Wyrok TSUE z 9 lipca 2020 r., C-452/18

W tej sprawie Trybunał jednoznacznie wskazał, że fakt, iż umowa została już wykonana, nie pozbawia konsumenta prawa do żądania stwierdzenia nieważności lub eliminacji klauzul abuzywnych. Państwa członkowskie muszą zapewnić skuteczne środki ochrony praw konsumenta, nawet jeśli spłata kredytu nastąpiła w całości.

Wyrok TSUE z 15 czerwca 2023 r., C-520/21

Trybunał rozstrzygnął także kwestię wynagrodzenia za korzystanie z kapitału po unieważnieniu umowy kredytu, wskazując, że bankowi nie przysługuje roszczenie o dodatkowe świadczenia ponad zwrot wypłaconego kapitału, co dodatkowo zwiększa opłacalność dochodzenia roszczeń przez kredytobiorców – również tych, którzy kredyt spłacili dawno temu.

Sąd Najwyższy – polskie potwierdzenie

Uchwała SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21

Sąd Najwyższy potwierdził, że nieważność umowy kredytu ma charakter bezwzględny i działa wstecz, co oznacza, że roszczenia restytucyjne (o zwrot świadczeń nienależnych) przysługują również po wykonaniu umowy.

Wyrok SN z 16 lutego 2023 r., II CSKP 1072/22

W orzeczeniu tym SN wskazał, że kredytobiorca, który spłacił kredyt obciążony klauzulami abuzywnymi, może dochodzić zwrotu wszystkich świadczeń nienależnych, bez względu na to, ile czasu upłynęło od zakończenia umowy, o ile nie doszło do przedawnienia roszczenia w rozumieniu art. 118 k.c.

Jakie roszczenia przysługują kredytobiorcy po unieważnieniu?

Po stwierdzeniu nieważności umowy kredytowej kredytobiorcy przysługuje prawo żądania:

• zwrotu wszystkich kwot zapłaconych bankowi (rat kapitałowych, odsetek, prowizji, opłat) jako świadczeń nienależnych,
• odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia wezwania banku do zapłaty,

W praktyce oznacza to, że w przypadku kredytów frankowych lub innych walutowych, gdzie całkowita spłata mogła nastąpić wiele lat temu, nadal możliwe jest odzyskanie znacznych kwot – często sięgających setek tysięcy złotych.

Przedawnienie roszczeń

Roszczenia kredytobiorcy o zwrot nienależnego świadczenia przedawniają się na zasadach ogólnych – obecnie w terminie 6 lat (dla roszczeń powstałych po 9 lipca 2018 r.), a dla roszczeń przedsiębiorców – 3 lata. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od momentu, w którym kredytobiorca dowiedział się o abuzywności postanowień – a więc często dopiero od dnia uzyskania opinii prawnej czy zapoznania się z orzecznictwem.

W kancelarii przyjęliśmy praktykę, że bieg przedawnienia rozpoczyna się dopiero po analizie danej umowy przez adwokata i jest ona każdorazowo aprobowana przez sądy.

Dlaczego warto podjąć działania?

• Możliwość odzyskania znacznych kwot – nawet po latach.
• Brak obowiązku zapłaty bankowi wynagrodzenia za kapitał (po wyroku TSUE).
• Silne, potwierdzone orzecznictwo TSUE i SN.

Podsumowanie

Prawo jednoznacznie chroni konsumentów przed skutkami nieuczciwych umów kredytowych – również tych spłaconych w całości. Dzięki orzecznictwu TSUE i SN możliwe jest unieważnienie umowy i odzyskanie pieniędzy wiele lat po zamknięciu zobowiązania.